સંગીત
પ્રિય વિદ્યાર્થીઓ,
રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સુરક્ષા પદ્ધતિ પરના પ્રથમ વિભાગના
પ્રથમ અઠવાડિયામાં આપણું સ્વાગત છે.
આપણે માનવ અધિકારના સિદ્ધાંત
અને તેના મહત્વને પણ જોઈશું. ત્યારબાદ,
વિશ્વમાં મોટાપાયે ઉપલબ્ધ ઉત્પાદન પદ્ધતિ ને
સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું અને પછી
રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર નિર્માણ પદ્ધતિ
અને તેના વિવિધ તત્વો પર આવીશું. આપણે આ વિભાગમાં આ વિવિધ તત્વો
વચ્ચેના સંબંધ પણ જોશું.
પ્રથમ, ચાલો આપણે માનવ અધિકારના સિદ્ધાંત લઈએ.
માનવ અધિકાર શું છે?
માનવ અધિકાર એ અધિકારો છે જે માનવકુટુંબ માં
જન્મ લેતા માનવી ને પ્રાપ્ત થાય છે
અને તે જાતિ કે જાતિ પર આધારિત
કોઈપણ ભેદને ધ્યાનમાં લીધા વિના, દરેકને પ્રાપ્ત છે.
ભલે તે વ્યક્તિ કોઈ
બહુમતી સમુદાયની હોય અથવા લઘુમતી સમુદાયની હોય.
ભલે તે વ્યક્તિ ધનિક હોય કે ગરીબ, ભલે વ્યક્તિ અન્ય રીતે સક્ષમ હોય કે ના હોય
તો પણ, દરેક માનવી માનવ અધિકારનો
પૂરો આનંદ માણવાની અપેક્ષા રાખે છે.
હકીકતમાં,માનવાધિકાર અંગેની વિશ્વ સંમેલન.
જે વર્ષ 1993માં વિએના ખાતે યોજાયેલ , તે એક ઘોષણા અને પગલાં લેવા માટેનું
મંચ લઈને બહાર આવી.
1993 ની વિયેના ઘોષણામાં. તે ભારપૂર્વક જણાવાયું હતું કે તમામ માનવ અધિકાર
સાર્વત્રિક, અવિભાજ્ય આંતરસંબંધિત અને એકબીજા પર આધારિત છે.
આજે, આ માનવ અધિકારો
ખુબ અર્થપૂર્ણ અને ખુબ મહત્વપૂર્ણ બની ગયા છે. હકીકતમાં,
રાજ્યના કાર્યોના આધારે તેની હદ નક્કી થાય છે.
ચાલો હવે આંતરરાષ્ટ્રીય પદ્ધતિને જોઈએ.
યુએન જનરલ એસેમ્બલી હેઠળ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર હેઠળ.
માનવ અધિકાર પર બંધનકર્તા સંમેલનો અથવા બિન-બંધનકર્તા ધોરણોની
શ્રેણી અપનાવવામાં આવી છે. જેને ચાર્ટર આધારિત સંસ્થાઓ અને
સંધિ આધારિત સંસ્થાઓ કહેવામાં આવે છે અને તે જે રચના કરે છે
તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે
અને તે
યુરોપ, અમેરિકા, આફ્રિકા અને વિશ્વના અન્ય પ્રદેશોમાં
માનવ અધિકારના રક્ષણ અને વિકાસ માટે પ્રાદેશિક પદ્ધતિ દ્વારા જોડાયેલ છે.
આપણી પાસે UN દ્વારા
રજૂ કરાયેલ આંતરરાષ્ટ્રીય સિસ્ટમ અને પ્રાદેશિક સિસ્ટમો છે
અને તે બંને જેના દ્વારા જોડાય છે
તેને રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંરક્ષણ સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે.
હકીકતમાં, આ રાષ્ટ્રીય સિસ્ટમો
કઈ રીતે કાર્ય કરે છે ચાલો, પ્રથમ હું તમને આ સિસ્ટમનો પરિચય આપી દઉં.
તમારી પાસે આ આકૃતિ છે, જે
ચિત્રમાં મેળવેલ છે. રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સુરક્ષા સિસ્ટમ.
મૂળમાં એક રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંસ્થા છે.
હકીકતમાં, જો તમે કેટલાક દેશોમાં જુઓ,
NHRI નો સ્ત્રોત તેમના બંધારણમાં
અથવા કોઈ વિશિષ્ટ કાયદામાં પૂરો પાડવામાં આવે છે. અને તે ફક્ત કોઈ સરકારી વિભાગ જ નહીં,
પણ તે સ્વતંત્ર હોવી જોઈએ, અને તેઓ સ્વાયત્ત હોવી જોઈએ તેવું માનવામાં આવે છે
અને તેમના ભંડોળને સંસદ દ્વારા મત અથવા મંજૂરી આપવામાં આવે છે.
અને આ અન્ય સંસ્થાઓ છે,
જે ન તો સરકારનો ભાગ છે, ન તો તે નાગરિક સમાજ છે,
પરંતુ તેઓ સ્વાયત છે, અને તેઓ મહત્ત્વપૂર્ણ છે
અથવા રાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સુરક્ષા પદ્ધતિના કેન્દ્રમાં છે.
બીજી બાજુ, તમારી પાસે વિધાનસભા,કારોબારી અને
ન્યાયતંત્ર છે,જે રાજ્યની ત્રણ પાંખો છે.
રાજ્યની આ દરેક પાંખને. તેની શક્તિઓને અને તેના કાર્યોને
ભારતના બંધારણમાં વિગતવાર સમજાવાયેલ છે અથવા આપવામાં આવ્યા છે.
તેથી,આ ત્રણેય પાંખની દરેકની વિશિષ્ટ ભૂમિકા હોય છે,
માનવ અધિકારના રક્ષણ
અને બઢતી માટેની ચોક્કસ જવાબદારી હોય છે. રાજ્યની આ ત્રણ પાંખો
નાગરિક સમાજના કાર્યને સંલગ્ન છે.
તેથી, આ નાગરિક સમાજ શું છે,
આ શબ્દ બિન સરકારી સંગઠનો,
વેપારી સંગઠનો, શૈક્ષણિક, મીડિયા, અને
સરકારનો ભાગ ન હોય તેવા અન્ય લોકોને સૂચિત કરવા માટે વપરાય છે.
અને, હકીકતમાં, રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંસ્થાને
એક તરફ સરકાર અને
બીજી બાજુ નાગરિક સમાજ વચ્ચે સેતુ બનવાની જરૂર છે.
ચાલો આ સંસ્થાઓનો ટૂંકમાં ઉપદેશ જોઈએ.
ચાલો વિધાનસભા વિશે કહીએ : તેનું મુખ્ય કાર્ય
કાયદાઓને પસાર કરવાનું છે અને વિધાનસભાના સભ્યોએ
ઘણા કાયદા સ્વીકાર્યા છે,
લોકોના વિશિષ્ટ જૂથોના અધિકારોની ખાતરી આપી છે જેવા કે મહિલા,
બાળકો, અનુસૂચિત જાતિના લોકો, અનુસૂચિત જનજાતિના લોકો ,
લઘુમતીઓ, અપંગ વ્યક્તિઓ, વગેરે.
આ ઉપરાંત, સંસદના સભ્યો
માનવાધિકારના વિકાસના રક્ષણ માટે વિવિધ પ્રકારની રીતોનો ઉપયોગ કરી શકે છે
તેમની સામે એક પ્રશ્ન સમયનો છે, તેમની પાસે શૂન્ય કલાક છે
તેમની પાસે કોલ એટેંશન મોશન(call attention motion) છે,
માનવ અધિકારના સંરક્ષણ અને વિકાસને આગળ
વધારવા માટે અન્ય ઘણા ધારાસભ્યો છે.
આ ઉપરાંત, મહિલા,
અનુસૂચિત જાતિના કલ્યાણ, સામાજિક ન્યાય
વગેરે સહિતના ઘણાં વિશિષ્ટ વિષયો પર સંસદીય સ્થાયી સમિતિઓ છે.
તે માનવાધિકારના કાર્યને પણ આગળ ધપાવે છે.
હવે, કાર્યકારીને કાયદાના અમલની સાથે સાથે
નીતિઓ, કાર્યક્રમો અને યોજનાઓ વિકસિત કરવાની
કામગીરી સોંપવામાં આવે છે અને જો તમે ભારત સરકાર તરફ જુઓ.
ત્યાં મંત્રાલયો છે, જે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે
મહિલા અને બાળકોના વિકાસ, મજૂર,
સામાજિક ન્યાય, અપંગતા અથવા લઘુમતી બાબતો,
આરોગ્ય અને કુટુંબ કલ્યાણ, માનવ સંસાધન વિકાસ પર.
,માનવ અધિકારના રક્ષણ અને વિકાસ માટે
આ દરેક મંત્રાલયોનું કાર્ય મહત્વપૂર્ણ છે.
,ચાલો ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા જોઈએ.
ન્યાયતંત્ર, ખાસ કરીને ઉચ્ચ ન્યાયતંત્ર,
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ઉચ્ચ અદાલતો પર રજૂ કરાયેલ
મૂળભૂત અધિકારોને રક્ષણ પૂરુ છે.
વર્ષોથી વિકસિત થયેલ ભારતના બંધારણ
અને જાહેર હિતના દાવા હેઠળ બાંયધરી આપવામાં આવે છે
અને સુપ્રીમ કોર્ટ અને ભારતની ઉચ્ચ અદાલતોએ
માનવ અધિકારના કારણને આગળ વધાર્યું છે.
જે આપણે આવતા મોડ્યુલોમાં વિગતવાર જોશું.
હવે,આપણે નાગરિક સમાજનું કાર્ય પણ જોશું,
ખાસ કરીને, માનવ અધિકારના રક્ષણ અને વિકાસના કામમાં મીડિયાની ભૂમિકા
અને NGO ની ભૂમિકા, વેપાર સંગઠનની ભૂમિકા
અને અર્થશાસ્ત્રની ભૂમિકા જોશુ .
આપણે રાષ્ટ્રીય સ્તરે,
કાર્યકારી વિધાનસભા ન્યાયતંત્ર અને નાગરિક સમાજની ભૂમિકા
અને તે સાર્વત્રિક પદ્ધતિ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે તે જોયું છે.
હવે, ચાલો હું તમને વાંચી ને કહું કે સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ શું કહ્યું છે.
હકીકતમાં યુએન અનુસાર, "મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પ્રણાલીના તત્વોમાં
આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકારના
ધોરણો સાથે સુસંગત એક કાયદો શામેલ છે.
નંબર બે, અદાલતો, ન્યાયતંત્ર અને કાયદાના અમલીકરણ,
તેમજ સ્વતંત્ર માનવ અધિકાર સંસ્થાઓ અથવા લોકપાલની અસરકારક કામગીરી.
નંબર ત્રણ, વ્યક્તિઓના હકો માટેની
કાર્યવાહી.
નંબર ચાર, સુશાસન અને જવાબદાર સરકારી સંસ્થાઓ
કે જે માનવ અધિકારના વિકાસ અને રક્ષણ કરે છે.
નંબર પાંચ, લોકશાહી, ખુલ્લા,
પારદર્શક અને સહભાગી
નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા. એક મફત અને
સ્વતંત્ર મીડિયા સહિત મજબૂત નાગરિક સમાજ.
1993 માં યુએન જનરલ એસેમ્બલીએ પેરિસના સિદ્ધાંતો અપનાવ્યા.
હકીકતમાં, રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંસ્થાઓ દ્વારા
પેરિસના આ સિદ્ધાંતોનું પાલન થવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે,
જે મૂળભૂત રીતે કહે છે કે NHRI પાસે વિશાળ આદેશ હોવો જોઈએ.
તેની સદસ્યતાની દ્રષ્ટિએ તેમની
પાસે સમૂહ રચના હોવી જોઈએ,અને તેમની પાસે કાર્યાત્મક સ્વાયત્તા
અને સ્વતંત્રતા બંનેની અપેક્ષા છે.
તેથી, રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંસ્થાની અસરકારક
કામગીરી માટે આ પેરિસના સિદ્ધાંતો ખુબ જટિલ છે.
હકીકતમાં, સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સ્તરે
રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંસ્થાઓનું વૈશ્વિક જોડાણ છે.
જે NHRI ને માન્યતા આપે છે, જેઓ પેરિસના સિદ્ધાંતોનું સંપૂર્ણ પાલન કરે છે
અને માનવાધિકાર સમિતિ અને તેની બેઠકોમાં ભાગ લે છે
અને તેમને સંપૂર્ણ બોલવાના અધિકાર છે.
બીજી બાજુ, ત્યાં અંશત સુસંગત
અથવા બિન સુસંગત માનવાધિકાર સંસ્થાઓ છે,
કે જે સંપૂર્ણ ભાગીદારીના અધિકારો ધરાવતી નથી.
તેથી, એક રીતે, માનવાધિકારના રક્ષણ અને પ્રોત્સાહન માં
એનએચઆરઆઈની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે
અને તેઓ વિધાનસભા, કારોબારી, ન્યાયતંત્ર અને નાગરિક સમાજના
કાર્યને પૂરક બનાવે છે. જેમ કે તમામ માનવ અધિકાર
બધા માનવીના છે, તેમ જ માનવ અધિકારના રક્ષણ અને વિકાસ નું કાર્ય એ દરેકની
અને વિવિધ પાંખની જવાબદારી છે
જેને આપણે આ મોડ્યુલમાં તપાસી. અને આગળ આવનાર મોડ્યુલોમાં ,
આપણે વધુ ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું ,
પેરિસના સિદ્ધાંતો અને ભારતના રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચની કામગીરી
અને સમિતિનું નિર્ણાયક મૂલ્યાંકન અને
ચકાસણી માટે વિધાનસભા કારોબારી, ન્યાયતંત્ર અને નાગરિક સમાજના
કામની વધુ વિચારણા કરીશું,
રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ અને પેરિસના સિદ્ધાંતો
આ આવતા સપ્તાહમાં ઘણા વિભાગોનો વિષય બનશે.
અને તેથી અંતમાં , આપણી પાસે આ રાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સુરક્ષા પદ્ધતિ છે
જેના મૂળમાં NHRI છે,
જે રાજ્યની અન્ય પાંખ
એટલે કે ધારાસભા, કારોબારી,
ન્યાયતંત્ર અને નાગરિક સમાજના પ્રયત્નોને પૂરક બનાવે છે,
તે રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંરક્ષણ પદ્ધતિ નો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
આભાર.