સંગીત
નમસ્તે, નમસ્તે બધાને, હું ડો. બી. એસ. પાટિલ છું.
આજે, હું મારા સાથીદાર કિમ કોઉટુ વતી
એક રજૂઆત કરવા જઈ રહ્યો છું.
આ કિમ કોઉટુ મોડ્યુલ એકના કન્ટેન્ટ લેખક છે અને
હું તેના વતી રજૂઆત કરી રહ્યો છું.
મોડ્યુલ એક એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ અને
તેના કંસેપ્ટ(concept) ઇતિહાસ અને વિકાસના વિશ્લેષણ સંબંધિત છે.
અને આજની રજૂઆતમાં,
હું ન્યાયના અર્થ વિશે સમજાવીશ
અને જ્યારે આપણે અર્થને સમજીએ છીએ,
તેના બે ઘટકો છે.
પરંપરાગત તેમજ આધુનિક દૃષ્ટિકોણ નો અર્થ છે.
પછી જસ્ટિસથી આપણે એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ તરફ આગળ વધીશું,
આજની ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય તે જ છે.
અને તેના પણ બે
ઘટકો છે પરંપરાગત તેમજ આધુનિક ઘટકો છે.
અને આખરે, હું ન્યાયની આ પ્રાપ્તિ સુનિશ્ચિત કરવા માટેની
પદ્ધતિઓ પર ચર્ચા સાથે મારી રજૂઆતનો અંત કરું છું.
તો આજની રજૂઆતથી પ્રારંભ કરવા માટે,
આ પ્રસ્તુતિ પાછળનો ઉદ્દેશ તમને ન્યાયના કંસેપ્ટ(concept)
અને તેના મહત્વને સમજાવવાનો છે.
વૈચારિક વિશ્લેષણ અને માળખું
અને વિવિધ પદ્ધતિઓ ઓળખવા અને જાણવા કે
જે આવી ન્યાયની પ્રાપ્તિ સુનિશ્ચિત કરે છે.
ન્યાયના કંસેપ્ટ(concept) ને સમજવા માટે,
કાયદાના કંસેપ્ટ(concept) જાણવો જરૂરી છે.
કાયદો અને ન્યાય એકબીજા સાથે ખૂબ નજીકથી સંબંધિત છે
તેઓ એક જ સિક્કાની બંને બાજુની જેમ સારા છે.
ન્યાય અને કાયદો, તેમના સંબંધ ફરીથી
હું બીજું ઉદાહરણ આપું છું
કે, તે એક કલમ અને શાહી જેવા છે.
શાહી વગરની કલમનો કોઈ ઉપયોગ નથી.
એ જ રીતે, કલમ વિના શાહીનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં.
તેથી, તે જ રીતે કાયદો અને ન્યાયને પણ સાથે જ રાખવા પડશે.
તેથી એક ન્યાયશાસ્ત્રીએ
ખૂબ જ સુંદરતાથી જણાવ્યું છે કે 'ન્યાય વિનાનો કાયદો અંધ છે
અને કાયદા વિનાનો ન્યાય લંગડો છે '.
તેથી, શરૂઆતમાં
કાયદો શું છે તે
સમજવા મારે થોડો સમય પસાર કરવો છે
પરંતુ વિષય ન્યાય સાથે
ન્યાયની પહોંચ સાથે જોડાયેલ હોવાથી,
હું વિસ્તૃત રીતે
કાયદાની વ્યાખ્યામાંથી પસાર થઈ શકીશ નહીં.
તેથી, શરૂઆતમાં કાયદો શું છે
અને ન્યાય શું છે તે સ્પષ્ટ કરવું અમારું પ્રથમ કાર્ય બનશે.
તો, કાયદો શું છે?
તેથી ઘણા ન્યાયશાસ્ત્રીઓ
કાયદાના આ કંસેપ્ટ(concept) પર કામ કરી રહ્યા છે.
અને ઘણા ન્યાયશાસ્ત્રીઓએ કાયદાની વિવિધ
વ્યાખ્યાઓ આપી છે.
પરંતુ એક અંતિમ નિષ્કર્ષ જે આપણે કાઢી શકીએ તે છે કાયદો,
ન્યાય એવો કંસેપ્ટ છે જે સમજાવી શકાતા નથી
અથવા કોઈના દૃષ્ટિકોણથી વ્યાખ્યાયિત કરી શકાતા નથી.
આમાં બે વ્યાપક કંસેપ્ટ(concept) છે, પરંતુ તેમ છતાં
આ ફિલોસોફર્સના પ્રયત્નો વ્યર્થ ગયા નથી,
કારણ કે તમે એ નામો, ફિલોસોફર્સ એરિસ્ટોટલ,
સેન્ટ. થોમસ એક્વિનાસ, રોઝકોપન, કેલ્સનને યાદ કરી શકો છો.
આ ન્યાયશાસ્ત્રીઓએ કાયદાની પોતાની વ્યાખ્યાઓ આપી છે
અને આ વ્યાખ્યાઓ
સંપૂર્ણ પુરાવા સહિતની વ્યાખ્યા હોઇ શકે નહીં
પરંતુ ચોક્કસપણે તે કાયદાને સમજવામાં ઘણી
સ્પષ્ટતા લાવ્યા છે.
તે જ રીતે, તે ન્યાયની વ્યાખ્યા જાણવી
આપણા માટે પણ જરૂરી છે.
અને ન્યાયની વ્યાખ્યા દર વ્યક્તિએ અલગ પડે છે
અને સમય સાથે પણ પર ચોક્કસપણે બદલાય છે,
અને દરેક સંસ્કૃતિ માટે પણ અલગ હોય છે.
અને આ વિશ્વમાં
ન્યાયની કોઈ સ્વીકાર્ય વ્યાખ્યા નથી.
મારા દૃષ્ટિકોણને સમજાવવા માટે,
હું નૈતિક પોલીસિંગ(policing) માટેનું ઉદાહરણ આપુ છું.
નૈતિક પોલીસિંગ(policing) વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે
અને ઘણા કાયદાના વિદ્વાનો દ્વારા
તે ખોટી માનવામાં આવે છે.
પરંતુ ઘણા પરંપરાવાદીએ
નૈતિક પોલીસિંગ(policing) ને જરૂરી
માની છે કે જેનું આ સમાજમાં અસ્તિત્વ હોવું જોઈએ.
એક સંસ્કૃતિથી બીજી સંસ્કૃતિમાં ઉદાહરણ લેવા માટે છે.
ગોરા માણસના ભાર(White Man's Burden) તરીકે ઓળખાતો એક કંસેપ્ટ(concept) છે.
હવે, આ ગોરા માણસના ભાર
તે ભાર છે જે એક યુરોપિયન જ્યાં પણ તે
વિશ્વને વસાહત કરવા માટે જાય છે ત્યાં તેની સાથે લઈ જઈ રહ્યો છે.
તેથી, વસાહતીએ વિચાર્યું કે
યુરોપ સિવાય બાકીની દુનિયામાં
અસંગતતાઓ છે
અને તે બાકીના વિશ્વને સુસંસ્કૃત કરવાના ભાર હેઠળ છે.
તેથી, તે સંસ્કૃતિકરણના
કાર્ય માટેનું યોગ્ય કારણ છે.
પરંતુ જેમાં વિશ્વના અન્ય ભાગો છે
જ્યાં તેઓએ આ સંસ્કૃતિ પર તેમના
મંતવ્યો લાદવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંપરાવાદીઓને લાગ્યું
કે તે તેમના અસ્તિત્વ પર હુમલો છે.
તેથી, આ ફરીથી બે જુદા જુદા મંતવ્યો તરફ દોરી ગયું.
તેથી, ગોરા માણસ અનુસાર ન્યાય અલગ છે
અને પરંપરાગત અને સ્થાનિક લોકો
અનુસાર ન્યાય અલગ છે.
તેથી, વ્યાખ્યા વ્યાખ્યાયિત કરતી વખતે
મંતવ્યોનો આ વિરોધાભાસ અસ્તિત્વમાં નથી.
તેથી, આપણે જે કરી શકીએ તે છે,
આપણે જે અંતિમ નિર્ણય કરી શકીએ તે છે, ન્યાય એ એક કંસેપ્ટ(concept) છે
જે રાજકારણ, વિચારધારા, ધર્મ,
નીતિશાસ્ત્ર, સંસ્કૃતિ અને વગેરે દ્વારા પ્રભાવિત છે.
તેથી, ન્યાય શું છે તે તપાસવાને બદલે,
ચાલો આપણે સમજીએ તેમ ન્યાય તરફ ધ્યાન આપીએ.
તેથી, ન્યાયની સમજ બે પ્રકારની હોય છે.
ન્યાય પ્રત્યેનો પરંપરાગત તેમજ
ન્યાય માટેનો આધુનિક મત છે.
આપણે કઈ પરંપરાગત રીતે ન્યાય તરફ નજર કરીએ છીએ?
પ્લેટોએ જણાવ્યું છે તેમ ન્યાય
યોગ્ય અને ન્યાયપૂર્ણ ક્રિયાઓ કરે છે
જે પ્રત્યેક વ્યક્તિને
તેમના ન્યાયપૂર્ણ, સમાન, નૈતિક
અને નિષ્પક્ષ હોવાનો અહેસાસ આપે છે,
અને અમે તે બધા સાથે સમાન રીતે વર્તીએ છીએ તે ન્યાય છે.
તેથી પરંપરાગત રીતે, ન્યાય એ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેની
વર્તણૂક પદ્ધતિ છે.
તેથી જ્યારે પણ હું અન્ય વ્યક્તિ સાથે યોગ્ય, સમાનરૂપે
અને નિષ્પક્ષ રીતે વર્તન કરું છું, હું ન્યાય કરવા માટેનું વલણ ધરાવું છું.
તેથી ભારતીય સંદર્ભમાં,
ન્યાય ધર્મની ભૂમિકા સંભાળે છે.
તો આ પ્રમાણે,
એક વ્યક્તિ જે દરેકની સાથે
દરેક વ્યક્તિ સાથે સમાનરૂપે વર્તે છે તે ધર્મ પ્રમાણે કાર્ય કરે છે.
તો આ રીતે પરંપરાગત રીતે આપણે ન્યાયને વ્યાખ્યાયિત કરીએ છીએ.
તેથી જો તમે પરંપરાગત દૃષ્ટિકોણનું નજીકથી વિશ્લેષણ કરો,
તો ન્યાયની ત્રણ લાક્ષણિકતા છે.
પ્રથમ ક્રમાંકન એ ઉચિતતા, સમાનતા,
અને અંતે નિષ્પક્ષતા છે.
ઉચિતતા, હવે આપણે ઉચિતતાની ચર્ચા કરીશું.
ઉચિતતા એટલે ભેદભાવની ગેરહાજરી છે.
ઉચિતતા એટલે કે પક્ષપાત વિના વર્તવું છે.
અને જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિ ભેદભાવ વિના
અને પક્ષપાત વિના કાર્ય કરે છે તેને ઉચિત વ્યક્તિ માનવામાં આવે છે.
અને તે ન્યાયનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે.
હવે સમાનતા આવે છે.
હવે સમાનતા, સમાનતા સમજાવવા માટે
તેના ચાર ઘટકો છે, તે
બધા હિસ્સેદારોમાં લાભોનું યોગ્ય રીતે વિતરણ
એ સમાનતાનો મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે.
એ જ રીતે, સમાન રીતે
ભારના વિતરણમાં પણ
એકસરખી સમાનતા દર્શાવવી જોઈએ.
માત્ર ફાયદા જ નહીં, ભાર પણ સમાનતા દર્શાવવી જોઈએ.
સમાન સાથે સમાન રીતે વર્તવું જોઈએ
અને અસમાન સાથે અસમાન રીતે વર્તવું જોઈએ.
તેથી આ એ ચાર વસ્તુઓ છે જે સમાનતા રચે છે.
પછી અંતિમ ઘટક આવે છે, તે નિષ્પક્ષતા છે.
તો નિષ્પક્ષતા એ ન્યાયની ઓળખ છે
જ્યારે એક્સેસ ટુ પ્રેજ્યુડીસ
એટલે કે ન્યાયના વિચારમાં જે અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.
તેથી પ્રેજ્યુડીસ ન્યાય પ્રક્રિયા સાથે સમાંતર રીતે ન જઈ શકે.
તેથી વ્યક્તિની નિષ્પક્ષતા સ્થાપિત કરવા માટે
પ્રેજ્યુડીસની ગેરહાજરી બતાવવી પડશે.
તેથી પરંપરાગત અર્થમાં ન્યાયના
આ ત્રણ મહત્વપૂર્ણ ઘટકો છે.
જેમ કે, ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ શિક્ષક
બે વિદ્યાર્થીઓને સમાન ગુણ આપે છે.
ચાલો પરીક્ષણ, જોડણી પરીક્ષણનું ઉદાહરણ લઈએ.
પરીક્ષામાં એક છોકરી સંપૂર્ણ આઉટ ઓફ આઉટ(out of out) માર્ક્સ મેળવે છે
અને તે તેનાથી ખુશ નથી.
કારણ કે ( (| આઉટ ઓફ આઉટ | out of out)) મેળવ્યા છતાં પણ
તેણીને માત્ર સ્ટાર(star) જ મળ્યો.
પરંતુ જ્યારે અન્ય યુવતી
કે જેણે આઉટ ઓફ આઉટ(out of out) મેળવ્યા છે પરંતુ તેને એક સુવર્ણ સ્ટાર(star) મળ્યો છે.
બાળકના જણાવ્યા મુજબ, તેની સાથે અન્યાયી વર્તન કરવામાં આવ્યું છે
કારણ કે ત્યાં ઉચિતતાની ગેરહાજરી છે,
ત્યાં સમાનતાનો અભાવ છે,
ત્યાં નિષ્પક્ષતાની ગેરહાજરી છે.
તેથી, આમ પરંપરાગત રીતે
ન્યાયને સમજી શકાય છે.
અને એ જ સમજણ
ઘણી કાનૂની‌ સિસ્ટમ‌(system) માં ચાલી રહી છે.
મેગ્ના કાર્ટા(Magna Carta) માં જે એક મહાન ચાર્ટર છે, જે 1215 માં ઘડવામાં આવ્યો છે.
અમે કોઈને વેચીશું નહીં, કોઈને પણ નકારીશું નહીં
અથવા વિલંબ, અધિકાર અથવા ન્યાયનો ઇનકાર કરીશું નહીં.
તેથી પરંપરાગત રીતે આમ આપણે
ન્યાયની સમજ લઈએ છીએ.
પરંતુ આધુનિક દૃષ્ટિકોણ પરંપરાત દૃષ્ટિકોણથી તદ્દન અલગ છે.
મુખ્ય તફાવત
ધર્મથી ન્યાયના કંસેપ્ટ(concept) નું
વિયોજન છે.
આધુનિક દૃશ્યમાં પ્રથમ વખત,
ન્યાયને ધર્મથી એક અલગ
રીતે જોવામાં આવે છે.
તેથી આધુનિક દૃષ્ટિકોણમાં શું થાય છે?
આધુનિક દ્રષ્ટિએ, એ જ ન્યાય જે ખરેખર
નૈતિકતા તરીકે ઓળખાતી સિસ્ટમ(system) દ્વારા કહેવામાં આવતું હતું
તે આપણી સાથે ચાલુ જ છે
પરંતુ હવે તે કાયદાનો આશરો લે છે.
તેથી, નેચુરલ ન્યાય આપણી સાથે
પરંતુ કાયદેસર નિયમોના રૂપમાં. ચાલુ જ છે.
અને આ કાયદેસર નિયમો આપણને ન્યાય આપે છે.
તેથી જ્યારે પણ કાયદેસર નિયમ ન્યાયની ખાતરી આપે છે,
તે કાયદેસર ન્યાય બને છે
અને એટલે તે જ ન્યાયનો આધુનિક મત છે.
તેથી તે ન્યાય માત્ર ન્યાય નથી,
તે કાયદેસર નિયમો અનુસાર કરવામાં આવતો ન્યાય છે.
તેથી, ન્યાયના આધુનિક કંસેપ્ટ(concept) માં,
દરેક પક્ષો દીઠ બે છે,
એક અધિકાર ધરાવનાર છે અને બીજો ફરજ સંભાળનાર છે.
તેથી ન્યાયના આધુનિક દૃષ્ટિકોણમાં,
પાંચ મહત્વપૂર્ણ ઘટકો અથવા લાક્ષણિકતાઓ છે.
ન્યાયની પ્રથમ અને ખૂબજ મહત્વપૂર્ણ લાક્ષણિકતા છે કે
તે પ્રકૃતિમાં બિનસાંપ્રદાયિક છે;
તેથી ધર્મને તેની સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.
બીજું, ન્યાયમાં સમાનતા છે કારણ કે
કાયદો ન્યાય સૂચવે છે અને કાયદો ન્યાયની ખાતરી આપે છે.
ત્રીજું, ફક્ત અધિકાર આપવો તે પૂરતું નથી
આપણી પાસે તેના માટે પણ કોઈ ઉપાય હોવો જરૂરી છે.
તેથી તે ત્રીજો મહત્વપૂર્ણ ઘટક
કે દરેક અધિકાર તે કાયદા દ્વારા સૂચવવામાં આવે છે
તેઓ તેના માટે ઉપાય આપે છે.
ઉપાય ઉલ્લંઘન કરવામાં આવેલ અધિકારના નિવારણ માટેનો હોઈ શકે છે
અથવા તે અધિકારના ઉલ્લંઘન માટે વળતર હોઈ શકે છે.
પછી, ત્રીજો ચોથો એ છે કે કાયદો બનાવવો,
ન્યાયનો અમલ
એ રાજ્યનો પરમાધિકાર બની રહેશે.
રાજ્ય ન્યાયની વહેંચણી પર ધ્યાન આપશે.
અને છેલ્લે, ફાયદો, સજા
ફક્ત દરેક વ્યક્તિના કાર્યો પર આધારિત હશે.
અને કોઈ અન્ય વિચારણા
ધ્યાનમાં લેવામાં આવવી જોઈએ નહીં.
તેથી પરંપરાગત અને આધુનિક દૃષ્ટિકોણ
વચ્ચે અંતિમ તફાવત એ છે કે
પરંપરાગત દૃષ્ટિકોણ ધર્મ સાથે જોડાયેલ છે
અને તે દરેકને તેની યોગ્ય કિંમત આપી રહી છે.
ન્યાય એ ધર્મ સાથે જોડાયેલ એક ગુણ છે
પરંતુ જ્યારે આધુનિક દૃષ્ટિકોણમાં,
પાંચ ઘટકો મહત્વપૂર્ણ છે.
તેથી વ્યક્તિના કૃત્યને આધારે ન્યાયની વહેંચણી થાય છે.
ત્યાં અધિકારની સ્વીકૃતિ છે.
ત્યાં કાયદાનું અસ્તિત્વ છે
અને પછી ત્યાં ઉલ્લંઘન થતા અધિકાર માટે એક ઉપાય લાગુ કરવામાં આવે છે.
તો ચાલો આપણે પરંપરાગત અને આધુનિક દૃષ્ટિકોણથી
સિસ્ટમ(system) પર ન્યાયના
આધુનિક દૃષ્ટિકોણની અસરને સમજવા તરફ આગળ વધીએ.
તેથી અહીં, અસર એ છે કે કાયદો બનાવવો એ જ
રાજ્યની ફરજ નથી,
અધિકારો લાગુ કરવા માટે અસરકારક પદ્ધતિઓ
સ્થાપિત કરવી પણ તેની ફરજ છે.
તેથી, તે આધુનિક દૃષ્ટિકોણની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અસર છે.
આધુનિક દૃષ્ટિકોણ અમને એ માનવા તરફ દોરી ગયું
કે તમે ઉપાયાત્મક બનો
જ્યાં અધિકાર છે ત્યાં ઉપાય કરવો જરૂરી છે.
ઉપાય વિનાનો અધિકાર તે ભ્રાંતિપૂર્ણ અધિકાર જેવો છે
જેનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી.
તેથી, આધુનિક દૃષ્ટિકોણની અસર એ છે કે
તે ન્યાય અમલીકરણ માટે એક વિસ્તૃત વ્યવસ્થાની
સ્થાપના કરે છે.
તેથી, આધુનિક દૃષ્ટિકોણ હેઠળ રાજ્ય
વિવિધ પ્રકારની જવાબદારીઓ હેઠળ છે.
આ જવાબદારીઓ નીચે પ્રમાણે છે.
રાજ્યએ વ્યક્તિના કોઈપણ કૃત્યના ન્યાયી
અને યોગ્ય નિષ્પક્ષ પરિણામની ખાતરી કરવી આવશ્યક છે.
અને આવા પરિણામની ખાતરી કરવા માટે
તેમની પાસે મિકેનિઝમ હોવી જોઇએ.
આ બીજી જવાબદારી બનશે કે
ન્યાય વિતરણ માટે વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરવી.
પછી પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કર્યા પછી,
ન્યાય કાર્ય કરવા અને પહોંચાડવા માટે એક
અસરકારક અને કાર્યક્ષમ ન્યાયતંત્ર હોવું જોઈએ.
પછી ન્યાય પહોંચાડવા સાથે,
કાયદો બનાવવાની પદ્ધતિ હોવી જોઇએ.
કાયદો જે એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ ની સુવિધા આપે છે;
અને પછી રાજ્યએ પણ વધારાના
કાયદાઓ પૂરા પાડવા જોઈએ
જેના વિશે હું પછીની સ્લાઇડ્સ(slides) માં કહેવા જઇ રહ્યો છું.
તેથી, ચર્ચાનો આગળના ભાગ
તે એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ પર છે.
તો આપણે હવે જે જોયું છે તે છે કે
રાજ્ય દ્વારા ન્યાય વિતરણની જરૂર છે.
તે આધુનિક દૃષ્ટિકોણ દ્વારા બનાવેલ જવાબદારી છે
અને આધુનિક અભિપ્રાય હેઠળની એક
મહત્વપૂર્ણ આવશ્યકતા એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ છે.
તેથી, હવે પ્રશ્ન છે કે એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ શું છે
ન્યાયશાસ્ત્રી ઉપેન્દ્ર બક્ષીના જણાવ્યા મુજબ,
એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ એ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં
ભાગ લેવા માટે વ્યક્તિની ક્ષમતા છે.
પ્રશ્ન એ છે કે શું તે વાસ્તવિક વ્યાખ્યા છે
અથવા શું તે થઈ રહ્યું છે, જો તે વ્યાખ્યા છે,
કે શું રાજ્ય દ્વારા તેની ખાતરી કરવામાં આવી રહી છે.
તેથી, પરંપરાગત રીતે આપણે ઇચ્છીએ છીએ કે ન્યાયની પ્રાપ્તિ
અદાલતો, પુરતી સંખ્યામાં અદાલતો પૂરી પાડે
અને પછી
જરૂરિયાતમંદ લોકોને કોર્ટમાં સંપર્ક કરવા સહાય પૂરી પાડે.
તેથી તે પરંપરાગત રીતે ન્યાયની પહોંચના
મુખ્ય કાર્યો બની જાય છે.
તેથી, પરંપરાગત દૃષ્ટિકોણ માટે
ન્યાયની પહોંચ એ
ન્યાય આપવા માટે અદાલતની સ્થાપના કરવી
પછી આવી અદાલતોમાં પ્રવેશ પૂરો પાડવો
અને મુશ્કેલીઓના કિસ્સામાં,
આવા જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિઓને કાનૂની સહાય પૂરી પાડવી છે.
તેથી જો આ ત્રણ પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં આવે,
તો ન્યાય સુનિશ્ચિત થાય છે.
પ્રાપ્તિ વિશેની આ એક નાની એવી સમજણ છે.
પરંતુ ન્યાયની પ્રાપ્તિ વિશે જોઈએ તો
વ્યવહારીક રીતે, વ્યક્તિએ ઘણી સમસ્યાઓનો
સામનો કરે છે.
તેથી, મેં હમણાં જ છ સમસ્યાઓની સૂચિ બનાવી છે
જેનો ન્યાય મેળવવામાં વ્યક્તિ સામનો કરી શકે છે.
પરંતુ આ સૂચિ સંપૂર્ણ નથી,
આ એક માત્ર દૃષ્ટાંતરૂપ સૂચિ છે.
પ્રથમ આર્થિક સમર્થતા અથવા અસમર્થતા છે.
તેથી જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આર્થિક રીતે નબળી હોય,
તે ન્યાય મેળવી શકશે નહીં કારણ કે
ન્યાય વિના મૂલ્યે મેળવી શકતા નથી.
ચુકવણી રૂપે તેણે કોર્ટ ફી કરવી પડશે
અને પછી તમારે વકીલને હાયર પણ કરવો પડશે.
તે પ્રથમ અવરોધ છે.
બીજો એ ન્યાયની પ્રક્રિયા છે.
ભારતીય અદાલતો ન્યાય પહોંચાડવાની પદ્ધતિને અનુસરે છે;
તે પ્રક્રિયા બોજારૂપ છે
અને વિલંબ અકલ્પ્ય હશે;
અને આગળ
આ પ્રક્રિયામાં ઘણો સમય જાય છે.
તો આ લાંબો સમયગાળો બીજી એવી
મોટી સમસ્યા છે જે કોઈ ફરીયાદીએ પાર કરવી પડશે.
ત્રીજી સમસ્યા એ એક જટિલ પ્રક્રિયા હશે.
જટિલ પ્રક્રિયાને કારણે લોકો
અથવા ફરીયાદીઓ કોર્ટમાં કાર્યવાહી
કરવી પસંદ કરતા નથી.
તેથી તેને નુકસાન થશે.
તેના પરિણામે, તે સંપૂર્ણ પણે
એવા વ્યાવસાયિકો પર આધાર રાખશે
કે જેઓ પક્ષોને ન્યાય આપવા માટે
તેમના જવાબ આપવા માટે મદદ કરી રહ્યા છે.
પછી કાનૂની રજૂઆત આવે છે.
તેથી કાનૂની રજૂઆત એ બીજી સમસ્યા છે
કે જે જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિ સામનો કરે છે
કારણ કે કાનૂની રજૂઆત માટે પણ અમુક કિંમત આપવી પડે છે.
તે પછી ભૌગોલિક પરિબળોનો મહત્વપૂર્ણ પાસા આવે છે.
અદાલતોની સ્થાપના મુખ્ય મથકોમાં કરવામાં આવે છે.
અને તેનાથી દૂરની જગ્યાએ અને
મોફેસિલ(mofassil) વિસ્તારોમાં રહેતી વ્યક્તિને
કેસ લડવા માટે મુખ્ય મથક સુધી જવું પડશે.
તેથી, જો તમે મુકદ્દમા ખર્ચને અલગ રાખો,
તો અદાલત ફી અને વકીલોની ફી,
અને વધારાની ફી કે જે વધારાના ખર્ચ
કે અન્ય જોડાયેલ બાબતો સાથે સંકળાયેલ છે, વગેરે જેવી ફી હોય છે.
મુસાફરીનો બીજો મોટો ખર્ચ હશે
કે જે ફરિયાદીએ આપવો પડશે.
પછી અદાલતોની અપૂરતી સંખ્યા આવે છે
જેમ વસ્તી વધી રહી છે,
અનુરૂપ રીતે અદાલતનો કોઈ વધારો થયો નથી.
તો આ સમસ્યાઓ ધ્યાનમાં રાખીને,
ન્યાયાધીશ દ્વારા ન્યાયની અર્થપૂર્ણ પ્રાપ્તિ માટે
નવી પદ્ધતિ, નવી અભિગમ લાવવા માટે
સતત પ્રયત્નો કરવામાં આવી રહ્યા છે.
તેથી મેં આ ત્રણ પ્રક્રિયાઓને સુધારાની
ત્રણ રીતમાં વર્ગીકૃત કરી છે.
સુધારાની પહેલી રીત
કેપેલેટી(Capelletti) અને ગાર્થ(garth) દ્વારા પહેલ હતી.
આ ન્યાયશાસ્ત્રીઓને કાનૂની મદદ પૂરી પાડવાનો વિચાર આવ્યો હતો.
હવે કાનૂની મદદ કાનૂની સહાય સિવાય કશું જ નથી.
પછી બીજી રીત આવી
જ્યાં બીજી રીત વર્ગ ક્રિયાની
સિસ્ટમ(system) સાથે ચિહ્નિત થયેલ છે.
હવે, વર્ગ ક્રિયા એ છે જ્યાં એક વ્યક્તિ
અદાલતમાં જઈને કેસ લડવાની સ્થિતિમાં નથી.
વ્યક્તિઓનું એક જૂથ
કે જે કેસ લડવાની સ્થિતિમાં નથી;
કોઈ બીજા એક વર્ગ તરીકે તેમના માટે લડશે.
તેથી આ વર્ગ ક્રિયા માટે કેટલાક ઉદાહરણોમાં
જાહેર હિતની દાવેદારી આ વર્ગ ક્રિયાઓ માટે
ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
ત્યારબાદ આપણી પાસે પ્રતિનિધિ દાવાની સિવિલ પ્રોસિજર(civil procedure)
અદાલતમાં જોગવાઈ છે.
તે પણ વર્ગ ક્રિયાનું સારું ઉદાહરણ છે.
પછી એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને આધુનિક રીત આવે છે
તે ત્રીજી રીત છે જ્યાં ન્યાયશાસ્ત્રી,
કાનૂની સિસ્ટમો, લોકો દ્વારા રચાતી
વિધાનસભાઓ પક્ષોને એડીઆરએસ(ADRS)
એટલે કે ઓલ્ટરનેટિવ ડિસ્પ્યુટ રિઝોલ્યુશન સિસ્ટમ્સ(Alternative Dispute Resolution Systems) માં જવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેથી અદાલતને જ એકમાત્ર વિવાદ નિવારણ
સત્તા ન માનવું જોઈએ.
પક્ષો વિવાદના
સમાધાન માટેની વૈકલ્પિક પ્રક્રિયા તરીકે
વાટાઘાટો, મધ્યસ્થી, સમાધાન
અથવા લવાદીને અપનાવીને વિવાદમાં સમાધાનનો
ભાર પોતે લઈ શકે છે.
તેથી, સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની
માનવ અધિકાર ચળવળે વર્તમાન તારીખમાં
ન્યાયની પ્રાપ્તિનો કંસેપ્ટ(concept) વિસ્તૃત કર્યો છે.
તેથી અગાઉ પરંપરાગત રીતે આપણે ન્યાયની પ્રાપ્તિને કાનૂની સહાય પૂરી પાડે
તે અર્થમાં જોતા હોઈએ છીએ, પરંતુ આધુનિક દ્રષ્ટિએ,
ન્યાયની પ્રાપ્તિ એ કાનૂની સહાય
પૂરી પાડવા કરતા વધુ હશે.
તેથી ન્યાયની પ્રાપ્તિના આધુનિક દૃષ્ટિકોણે
ન્યાયની પ્રાપ્તિના કંસેપ્ટ(concept) ની
મહત્વાકાંક્ષામાં ખરેખર વધારો કર્યો છે.
હાલમાં, જ્યારે આપણે ન્યાયની પ્રાપ્તિ વિશે જોઈએ તો
તે ફક્ત કાનૂની સહાય પૂરી પાડતી નથી.
કાનૂની સહાય ઉપરાંત
એડીઆરએસ(ADRS) ,
ઓલ્ટરનેટિવ ડિસ્પ્યુટ રિઝોલ્યુશન(Alternative Dispute Resolution) મંચો પૂરી પાડવા માટે જોગવાઈ છે.
અને તે ઉપરાંત,
ત્યાં ત્રીજી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ શ્રેણી હશે
જે આધુનિક દૃષ્ટિકોણનો એક ભાગ છે
તે ન્યાય શોધનારાઓની એક નવી શ્રેણી છે.
તેથી પરંપરાગત રીતે જ્યારે તમે ન્યાય શોધનારાઓ પર નજર કરો છો,
તો ન્યાય મેળવવા માંગતા લોકો કોણ છે?
જે લોકોના હકોનું ઉલ્લંઘન થયું છે.
હવે તમે ક્રિમિનલ લૉ ને ઉદાહરણ તરીકે લો.
ફરિયાદ કોણ નોંધાવી શકે?
કોણ અદાલતમાં જઈ શકે છે? શું તે કોઈ એવી વ્યક્તિ છે કે
જેણે પોતાની વિરુદ્ધ ક્રાઇમ ભોગવ્યો છે અથવા
જેના હકોનું ઉલ્લંઘન થયું છે?
બીજા શબ્દોમાં,
બાકીનું કઈ પણ બીજા કોઈના અધિકારના ભંગ માટે
ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ કરી શકતું નથી.
તે એક જ વ્યક્તિ છે,
જે વ્યક્તિ પોતે ભોગ બને છે
તેણે પોતે પણ ગુનાત્મક કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી પડે છે.
એ જ રીતે, જો તમે ફોજદારી કાયદા પર નજર નાખો,
ગુનાહિત કાયદાની આખી ઈમારત
આરોપીના હક પર જ આધારિત છે.
તેથી, આ રીતે, પરંપરાગત રીતે, આપણે ભારતમાં
ગુનાહિત કાયદાના વિકાસ સાથે આગળ વધીએ છીએ.
આધુનિક દૃષ્ટિકોણ ક્રિમિનલ લૉ ની
આ પરંપરાગત સમજ માટે શું કરી રહ્યું છે.
આધુનિક દૃષ્ટિકોણે આરોપી સિવાય વધુ એક ન્યાય શોધનારને
સૂચિમાં ઉમેર્યો છે,
એક પીડિત હોય છે કે જેને પણ ન્યાયની જરૂર હોય છે.
તેથી ક્રિમિનલ લૉ માં હવે
માત્ર આરોપીના હક જ નહીં
પરંતુ અભ્યાસ ક્ષેત્ર, જેને વિક્ટીમોલોજી(victimology) કહે છે, તે પણ શામેલ છે.
વિક્ટીમોલોજી નો વિકાસ અને
વિક્ટીમોલોજી(victimology) ના વિચારનો વિકાસ
ન્યાય વિશેના આધુનિક મતને કારણે છે.
આ ઉપરાંત, ન્યાય શોધનારાઓની
કેટલીક અન્ય શ્રેણી પણ છે
જેમ કે કુદરતી અથવા માનવસર્જિત આપત્તિઓનો ભોગ બનેલા લોકો છે.
તેથી આ પીડિતોને કોઈપણ અન્ય વ્યક્તિ વિરુદ્ધ
કોઈ અધિકાર નથી પરંતુ
તેઓ જે વેદનામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે
તેના માટે રાજ્ય સામે ન્યાય માંગે છે.
કુદરતી આફતો જેવી કે સુનામી અથવા તુફાન છે.
તેથી આ આપત્તિઓ માટેનો
ઉપાય આ આધુનિક દ્રષ્ટિકોણ દ્વારા પ્રદાન કરી શકાય છે.
ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના જેવી માનવસર્જિત આપત્તિઓ
અને પ્રશ્નાર્થ ઉત્તરાખંડનું પૂર,
હવે ન્યાયના નવા અથવા આધુનિક મત હેઠળ
આ બાબતો ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે.
પછી આ વિશે અંતે કહેવામાં આવે છે કે
તે એક વ્યક્તિ પર પ્રતિબદ્ધ હાનિ છે,
કોઈ વ્યક્તિ પર બિન-હેતુપૂર્ણ થયેલું નુકસાન,
બંનેને ન્યાયની પ્રાપ્તિ છે;
તે ન્યાયનો આધુનિક મત છે.
તેથી આ આધુનિક દૃષ્ટિકોણ છે
જેમાં કોઈ વ્યક્તિ ન્યાયની શોધમાં હોય
તેવા લોકોની એક નવી કેટેગરી છે.
હવે આપણે ન્યાય આપવા માટે વ્યવસ્થાનો વિસ્તાર કરવાની જરૂર છે.
તેથી શરૂઆતમાં અમને અથવા સિસ્ટમ(system) ને લાગ્યું કે
માત્ર અદાલત જ ન્યાય આપી શકે છે.
પરંતુ હાલમાં અમે વિવાદોનો સામનો કરવા માટે
વિવિધ અન્ય વિશેષ અધિકારીઓ સાથે આવી રહ્યા છીએ.
તેથી હવે, ન્યાય પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા
વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે;
અદાલત સાથે
ખાસ પ્રકારના વિવાદો માટે
અમારી પાસે વિશેષ અદાલતોની સ્થાપના છે.
તેથી એસસીએસટી(SCST) એટ્રોસિટી(Atrocities) અદાલત છે,
જે ખાસ કરીને એસસી(SC) અને એસટી(ST) ના લોકો પર થતા અત્યાચાર અંગે
તકેદારી રાખવા માટે સ્થાપિત થયેલ છે.
કૌટુંબિક અદાલતો
પરિવાર સાથે સંબંધિત વિવાદ હાથ ધરે છે,
વગેરે વગેરે.
હવે, ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી, ટ્રાઇ(Telecom Regulatory Authority, TRAI)
જેવા ઉચ્ચ તકનીકી વિવાદો
લેવા માટે ટ્રિબ્યુનલ્સ છે
જે ટેલિકમ્યુનિકેશન
કંપનીઓને લગતા વિવાદો ઉઠાવે છે.
એ જ રીતે, આપણી પાસે ગ્રાહક નિવારણ મંચ છે
કે જે ખૂબ તકનીકી ન પણ હોય
પરંતુ તે ઉપભોક્તા વિવાદો
ધ્યાનમાં લેવા માટે એક વિશેષ મંચ છે.
કંપની લો બોર્ડ(Company Law Boar) ,
કંપનીઓ સંબંધિત વિવાદોની
તપાસ માટે એક વિશેષ સંસ્થા છે.
તેથી આ ન્યાયપંચ
અને વિશેષ અદાલતો ઉપરાંત,
આપણી પાસે અનૌપચારિક મિકેનિઝમ સ્થાપિત છે,
મધ્યસ્થી કેન્દ્રો,
સમાધાન કેન્દ્રો, અદાલત સાથે જોડાયેલા સમાધાન,
કોર્ટ સાથે જોડાયેલા મધ્યસ્થી
વગેરેની સ્થાપના દ્વારા અનૌપચારિક પ્રણાલીઓ સ્થાપિત છે.
ન્યાયની અમર્યાદિત પ્રાપ્તિમાં મફત કાનૂની સહાય શામેલ છે
જે પ્રથમ રીતનો ભાગ છે.
વર્ગ ક્રિયા જે બીજી વેવ નો એક ભાગ છે.
વૈકલ્પિક વિવાદોનો ઠરાવ
જે સુધારાની ત્રીજી રીતનો એક ભાગ છે.
અને પછી છેવટે,
લોકોની એક નવી શ્રેણી છે કે
જે આ પ્રકારની આવશ્યકતાઓ પર ધ્યાન આપી રહ્યા છે.
અંતે, હું આ ન્યાય વિતરણ સિસ્ટમ(system) સાથે
જોડાયેલી થોડી ચિંતાઓ વિશે વાત કરવા માંગુ છું.
પ્રથમ,
આપણે હજી એવા લાખો લોકો સુધી પહોંચ્યા નથી
કે જેના હક્કોનું સતત ઉલ્લંઘન કરવામાં આવી રહ્યું છે
પરંતુ તેમને નિવારણ મેળવવું પરવડી શકે તેમ નથી.
એ જ રીતે, હું એ ઉલ્લેખ કરવામાં અચકાતો નથી કે
પ્રાપ્તિનો અભાવ એ ન્યાયને નકારવા સિવાય કશું જ નથી.
આ અભાવને કારણે
કાનૂની અધિકાર ભ્રાંતિપૂર્ણ બની ગયા છે.
તેથી આ પ્રાપ્તિના અભાવને કારણે
કાયદાનું શાસન મામૂલી બની ગયું છે.
અને છેવટે, પ્રાપ્તિનો અભાવ
લોકોમાં જાહેર વિશ્વાસનો અભાવ,
ન્યાય વહીવટ પર જાહેર વિશ્વાસના અભાવ તરફ દોરી જાય છે.
ખુબ ખુબ આભાર.