मी, डॉक्टर संयुक्ता भादुरी.
अर्बन प्लॅनिंग या विषयाची प्राध्यापिका आणि संशोधन विभाग प्रमुख आहे.
स्कूल ऑफ प्लॅनिंग अँड आर्किटेक्चर, दिल्ली.
या क्षेत्रात प्राध्यापिका म्हणून माझा अनुभव तीन दशकांचा आहे.
मी या पाठ्यक्रमातसिटी अँड मेट्रोपॉलिटिअन प्लॅनिंग विषयाची माहिती देणार आहे.
हा पाठ्यक्रम कसा महत्वाचा आहे
आणि आपण काय शिकणार आहोत ते पाहू.
शहरे सक्रिय असतात.
ती सतत वाढत आहेत. विकसित होत आहेत.
आपणा सर्वांना माहित आहे की जगाच्या 50% पेक्षा जास्त भाग हा शहरी
असून भविष्यात 2050 मध्ये तो
66% पर्यन्त वाढेल असा कयास आहे. असे म्हटले आहे.
भारतामध्ये शहरी भाग 2011 साली 32% तर
2050 साली 60% इतका वर्तवला आहे.
सध्याच्या काळात, अनेक समस्या आहेत.
व्यवसायाच्या वाढ आणि विकासासंदर्भात अनेक समस्या आहेत.
आपली अनेक शहरे अनियोजित आहेत.
म्हणूनच, या पाठ्यक्रमाच्या माध्यमातून,
सिटी अँड मेट्रोपॉलिटिअन प्लॅनिंग संदर्भातील
समस्या सोडविण्यासाठीच्या विविध पद्धती, दृष्टिकोन आणि तंत्र आपण पाहू.
आजच्या शहरांना भेडसावणाऱ्या त्या समस्यांची तीव्रता,
गुंतागुंत आणि मोजमाप लक्षात घेऊ.
या पाठ्यक्रमाची विषयसूची पाहूया
आणि या पाठ्यक्रमातून तुम्ही काय शिकणार यावर एक दृष्टिक्षेप टाकूया.
आपण अर्बनायझेशनच्या प्रथेपासून सुरुवात करू.
अधिकाधिक लोक शहरांकडे स्थलांतरित होत असल्यामुळे
शहरांची लोकसंख्या जलदगतीने वाढत आहे.
आणि जगात दिल्ली,
मुंबई, न्यूयॉर्क, टोकियो सारख्या महानगरांची संख्या वाढत आहे.
आपणअर्बनायझेशनमुळे होणाऱ्या
वेगवेगळ्या परिणामांविषयी शिकणार आहोत.
हे परिणाम दोन्ही प्रकारे म्हणजे सकारात्मक आणि नकारात्मक असू शकतात.
त्यानंतर आपण शहरांमध्ये अश्या कोणत्या प्रकारच्या
संधी उपलब्ध आहेत ज्या स्थलांतरित लोकांच्या आकर्षणाचे
केंद्र ठरल्या आहेत ते पाहू.
आणि त्याच बरोबर
शहरांमधील झोपडपट्टी,
कचरा व्यवस्थापनाचा अभाव, प्रदूषण,
वाढती गर्दी यासारख्या समस्या पाहू.
नुसत्या शहरांचा अभ्यास करता येणार नाही,
कारण शहरांना प्रभावित करणाऱ्या आणि शहरांमुळे प्रभावित होणाऱ्या सभोवतालच्या परिसराचा अभ्यास करावा लागेल.
एका शहराचा अभ्यास करताना त्याच्या
सभोवतालच्या प्रदेशाचा विचार करणे आवश्यक आहे .
आपण वसाहतींच्या इतिहासाचा अभ्यास केला आहे.
अष्मयुगापासून ते आजच्या
शहरांपर्यंत वसाहतींचा
वसाहतींचा विकास आपण पाहिला.
नदीकाठी विकसित झालेली संस्कृती,
रोमन साम्राज्य मुगल काल.
या कोर्समध्ये आपण हे सर्व अभ्यासणार आहोत.
तसेच, नव्याने विकसित
झालेली शहरे, उपनगरे,
शहरांच्या आतील प्रदेश, बाहेरील प्रदेश,
प्रस्थापित शहरांना पर्यायी शहरे या सर्वांचा पाठ्यक्रमात अभ्यास करू.
पुढे आपण इंडस्ट्रियल रेव्होल्यूशन पासून
ते आजच्या आधुनिक
काळापर्यंतच्या टाऊन प्लॅनिंग चा इतिहास पाहू.
नियोजनाच्या क्षेत्रातील सिद्धांत आणि उदाहरणे पाहू.
आभिजात ते नूतन नंतर
अत्याधुनिक आणि अत्याधुनिक प्रतिक्रांती
आणि उदयोन्मुख दृष्टिकोन.
नियोजनाच्या संदर्भातील विविध दृष्टिकोन आणि
त्याचे तंत्र शिकणे हा या पाठ्यक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.
शहरांचे नियोजन कसे करावे,
योजना कश्या कार्यान्वित कराव्या,
त्यासाठी कोणती माहिती आवश्यक आहे
माहितीचे विश्लेषण कसे करावे
ही सर्व नियोजनाची तंत्रे आहेत.
in order to continue with planning.
हा लॅन्ड युज प्लॅन पहा.
हा प्रस्तावित लॅन्ड युज प्लॅन आहे.
हे सध्याचे निवासी क्षेत्र आहे.
आणि हे प्रस्तावित निवासी क्षेत्र.
हे मोठ्या महामार्गाशेजारील क्षेत्र
आणि हे प्रस्तावित मनोरंजनासाठीचे क्षेत्र.
शहरामध्ये मनोरंजनासाठीचे क्षेत्र,
बाग,बगीचे सर्व काही आहे.
हे विद्यमान शहर
आणि हे प्रस्तावित शहराचे भाग आहेत.
कारण शहरे स्थिर नसतात .शहरे गतिशील असतात, वाढतात.
शहरांच्या भविष्यातील
विकासासाठीचे हे निर्धारित क्षेत्र आहे.
हे निवासी क्षेत्र,
ही सार्वजनिक ठिकाणे, semipublic areas,
तळी.
इथे एक तळे आहे
त्याच्या बाजूचा भूभाग हा मनोरंजनाचे क्षेत्र म्हणून संरक्षित करण्याचा प्रस्ताव आहे.
तळ्यालगतच्या जागेवरील अतिक्रमण रोखण्यासाठी,
तळ्यालगत थोडी मोकळी जागा देखील ठेवली आहे.
हे वाहतुकीसाठी प्रस्तावित ट्रान्सपोर्टेशन कॉरिडॉर्स आहेत.
हा एक वापरातील रेल्वेमार्ग आहे,
हा प्रस्तावित मार्ग आहे.
भविष्यकालीन विकासासाठी प्रस्तावित मार्ग आहे.
आपल्या देशामध्ये वेगवेगळ्या स्तरावर नियोजन केले जाते.
योजनांच्या वेगवेगळ्या श्रेणी अथवा अनुक्रम आहे.
ज्या क्षेत्राचे नियोजन करावयाचे आहे त्याची व्याप्ती लक्षात घेतली जाते.
त्यासाठी, वेगवेगळ्या योजनांची आवश्यकता
त्यांच्या विषयीची माहिती आणि त्या योजना
कार्यान्वित करण्याची प्रक्रिया आपण पाहू.
प्रथम रिजनल प्लॅन नंतर मास्टर प्लॅन, झोनल प्लॅन,
लोकल एरिया प्लॅनअसे आराखडे आखले जातात.
लोकल एरिया प्लॅनमध्ये वॉर्ड लेवल प्लॅनचा समावेश होतो.
अशाप्रकारे मोठ्या प्रादेशिक योजनांपासून
अगदी छोट्या प्रभाग निहाय योजना आखल्या जातात.
वरील सर्व योजना या कायद्याला अनुसरूनच तयार करतात.
त्यामुळे कायदेशीर अध्यादेश,
सरकारी ध्येय धोरणे,
योजना माहित असणे अत्यावश्यक आहे.
शहराच्या विकास प्रक्रियेत या बाबी मार्गदर्शन करतात.
जेव्हा शहरांचे आकारमान वाढते, लहान शहरांचे
महानगरांमध्ये रूपांतर होते तेव्हा
त्यांचे व्यवस्थापन करणे गरजेचे असते. त्यांचे कामकाज पूर्ण
कार्यक्षमतेने आणि सुरळीत चालण्यासाठी
अर्बन डेव्हलपमेंटच्या विविध पैलूंचा विचार करणे आवश्यक आहे .
अर्बन गव्हर्नन्स रिफॉर्म्स, अर्बन रिडेव्हलपमेंट आणि
त्यात सहभागी पैलूंचा विचार करणे आवश्यकआहे.
शेवटी आपल्याला
अर्बन डेव्हलपमेंटसाठी लागणारा वित्तपुरवठा,
वित्तव्यवस्थापन, त्या संबंधित साधनसामुग्रीची जुळवाजुळव
आणि गुंतवणूक याची माहिती असणे आवश्यक आहे.
सिटी अँड मेट्रोपॉलिटिअन प्लॅनिंगबद्दलचे
ज्ञान करण्यासाठी हा
पाठ्यक्रम नक्कीच उपयुक्त ठरेल.
प्रामुख्याने पदवीधर, पदव्यूत्तर पदवीधारक,
व्यावसायिक शिक्षण घेणारे विद्यार्थी
अथवा ज्यांना शहर विकास
योजनांसंबंधित माहिती पाहिजे
आहे अशा सर्वाना उपयुक्त ठरेल.